The Latte Returned from The Bishop Museum

(Every month or so (ideally) the Guam Museum will be sharing something in the CHamoru language about our history, culture and folklore. This month we’ll share some of the history of the latte that were returned to the Guam Museum in October 2025, after being taken in the 1920s to the Bishop Museum in Hawai’i.)

*****************************

“Latten Ipao yan Ulunao Mana’na’lo para Guåhan”

I manmofo’na na taotao ma tutuhon manmanhåhatsa latte kasi un mitt åños tåtte na tiempo, ya siña manmasodda’ i latte gi todu I islas Marianas.

Guaha dos påtte para i latte, tåsa, i sanhilo’ yan haligi, i sanpapa’. Siña mamfina’tinas latte nu åho’ “limestone”, åcho’ alutong, åcho’ tåsi, yan i manmofo’na na taotao ma usa este siha para i fondasion i gima’-ñiha.

Guaha latte uno pat dos pi’e ha’ i linekka’-ñiha, lao guaha otro taiguihi ayu manotohge gi Plåsan Memoriåt Senådot Angel Leon Guerrero Santos Latte Stone, ocho pi’e.

I mås takhilo’ na tumotohge na latte matungo’, i Gima’Tåga giya Tinian, i linekka’-ñiha diesi’siette pi’e.

Achokka’ i manmofo’na na taotao-ta mamåra manhåhatsa latte gi durante i siklon 18th, put i hineksen Españot, manggagaige ha’ i latte gi islå-ta siha esta på’go komo sagådu na “marker” ni’ muna’chechetton i ManCHamoru på’go yan i finaloffan-ñiha.

Taiguihi na manggagaige ha’ i latte, achokka’ meggai ira yan dinimalas manmåtto gi tano’-ta, manggagaige ha’ i CHamoru na taotao lokkue’.

Gi 1920s, si Hans Hornbostel un taotao ni’ macho’cho’cho’ para i Museon Bishop giya Hawai’i, ha estotba noskuantos siento na naftan i manmofo’na na taotao-ta. Gi i inaligao-ña ha hokka mås ki 10,000 na fektos ansiånu yan dos kabåles na latte, uno ginen Ipao, I otro ginen Ulunao. Kinatga todu este na sen dångkolo’ na kolekshon guatu giya Hawai’I nu i militåt Amerikånu.

I te’lang siha chinile’guan as Hornbostel, manmana’na’lo para Guåhan gi 2000. I che’cho’ para i nina’na’lo i fektos ansiånu yan i latte ha tutuhon gi 2022 ya mina’gågasi as Segundo Maga’låhen Guåhan Joshua Tenorio.

Un sirimonias latte masusedi gi duranten i Mina’tresse na Festival of Pacific Arts gi Hunio gi 2024 giya Hawai’i, inattende nu noskuåntos siento na taotao.

Gi Hunio 2025,  I Museon Bishop ha fotmat umapreba i “deaccession” para i kabales na Klekshon Hornbostel, humuyongña I latte yan todu I fetkos ansiånu, mås ki un siento åños despues, manmana’na’lo para i ManCHamoru yan i Islas Marianas.

Related Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *