(Every month or so (ideally) the Guam Museum will be sharing something in the CHamoru language about our history, culture and folklore. This week we’ll share a short essay written by a Chamoru teacher in 2016 in response to the idea as proposed by a Letter to the Editor of the Pacific Daily News, that the Chamorru language was dead.)
Ti hu tungo’ håyi este na taotao sumåsangan na måtai esta i lengguhi-ta, lao lachi gui’.
Hunggan, guaha prublemå-ta, lao ti isao-ta. Ginen ma na’påra ma usa i fino’-ta gi tiempon i mañainå-hu.
Manmakombense i manåmko’ guihi na tiempo, na an manmalago’ na u fanmalåte’ i famagu’on-ñiha, debi di u famfino’ Ingles ha’.
Put ayu na råson na gi i meggaiña na lugåt mås ma’eppok i Fino’ Ingles. Lao ti este kumekeilekña na måta i Fino’ Chamoru lokkue’.
Pi’ot gi halom i gima’, gi halom i gima’Yu’os, gi halom i gupon baila guaguaha ma u’usa ya humuyongña ma na’lå’la’la’ i Fino’ Chamoru.
Meggai cho’cho’ para hita, pi’ot sa’ i manhoben på’go ti ma gof komprende i lengguahi-ta, lao mungga hit manhinalang, ya ti debi di ta hongge este klasen taisensia fulånu ni’ ume’essalao na måtai esta i Fino’ Chamoru.
Manmesngon hit. Manmetgot hit. Siña ta cho’gue este. Siña ta såtba i lengguahi-ta ya ti para u måtai.

